-Spionnen van de Paus -Mark Riebling

Spionnen_mpSpionnen van de Paus
Het Vaticaans complot van Pius XII tegen Hitler

Auteur: Mark Riebling
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 392
Uitgever: Lannoo
Uitgebracht: 2015
ISBN: 978.94.0142.998.6

Bespreking:‘Hitlers Paus’ werd Eugenio Pacelli – beter bekend als Pius XII – dikwijls spottend genoemd, omdat hij nooit stelling heeft willen nemen tegen de Jodenvervolging. Maar met het verschijnen van dit opmerkelijke boek ‘Spionnen van de Paus’ geschreven door Mark Riebling en in de Nederlandse vertaling uitgegeven bij Lannoo, moet deze opvatting herzien worden. Uit de breedvoerige studie die Riebling gedaan heeft naar de houding van de Paus, blijkt dat Pius XII al vanaf het prille begin van de Tweede Wereldoorlog contact met het Duitse verzet had met als doel de liquidatie van Hitler.

In 1939, vlak voordat de oorlog zou uitbreken, werd Pacelli verkozen tot paus. In Duitsland was Hitler al een aantal jaren aan de macht en die macht beperkte zich niet alleen tot de politiek. Het nazisme had zich ontpopt tot meer dan alleen een filosofie of een politieke stroming. ‘Hun filosofie is een de-factoreligie,’ stelde kardinaal von Faulhaber vast, nadat Hitler zichzelf uitgeroepen had tot de nieuwe Messias. Zijn haat tegen de katholieke kerk leidde in nazi-Duitsland tot ernstige vervolgingen van katholieke geestelijken. Velen werden geëxecuteerd of gedeporteerd. Een reactie van het Vaticaan kon niet uitblijven, maar de kerk was niet machtig genoeg meer om die strijd openlijk aan te gaan. De Paus kwam onder druk te staan van de geestelijken om zich in het openbaar afzijdig te houden over de Jodenvervolging.

Maar blijven zwijgen was voor de Paus met een politieke achtergrond niet de oplossing. Om niet nog meer levens op spel te zetten, koos Pius XII voor de weg van het verborgene. Hij zocht aansluiting bij het Duits verzet. Die politieke stap werd niet door iedereen binnen het Vaticaan gewaardeerd, echter door het Duits verzet des te meer. De weerstandsplegers wilden graag contact met Engeland, maar stuitten telkens op wantrouwen van Engelse zijde. Een bemiddelaar die door iedereen gerespecteerd werd, zou welkom zijn en hun oog was al snel gevallen op het hoofd van de katholieke kerk, Pius XII. In de advocaat Josef Müller, vond hij een goede bondgenoot. Door zijn contacten met de Abwehr werd Müller de spil van het netwerk. De activiteiten vanuit het Vaticaan bleven niet onopgemerkt in nazi-Duitsland. Hitler beschouwde als het grootste spionagecentrum ter wereld, zou Kaltenbrunner –Chef van RSHA na de moord op Heydrich in 1942 later verklaren. Met gevolg dat veel spionnen gruwelijk aan hun eind zijn gekomen. Müller werd in 1943 gearresteerd, wonderwel overleefde hij de oorlog.

‘Spionnen van de Paus’ is echter een verrassend boek op meerdere punten. Behalve dat Riebling de opstelling van de Paus tijdens de oorlogsjaren onder de loep genomen heeft, werp hij ook nieuw licht op de katholieke invloed op het Duits verzet en die reikte behoorlijk ver. Daar is een logische verklaring voor, aldus Riebling. Door zich te mengen onder alle lagen van de maatschappij, konden de geestelijken contacten onderhouden – zelfs in militaire kringen – zonder argwaan te wekken bij de Gestapo. In zijn boek richt de auteur zich op de belangrijkste verzetsgroepen: de Kreisauer Kreis, de studenten van de Weisse Rose en de Schwarze Kapelle, de groep waartoe een aantal leden van de Abwehr behoorde, maar ook mannen als kolonel Claus Schenk Graf von Stauffenberg en dominee Dietrich Bonhoeffer behoorden. Opmerkelijk bij het contact met Bonhoeffer is dat hem gevraagd werd om in zijn geschriften de katholieke opvattingen over het elimineren van de dictator te vermengen met de protestantse doctrine van lijdzaamheid.

In een rapport aan OSS (Office of Strategic Services) schreef Willy Brandt, de latere kanselier van West-Duitsland ‘De katholieke kerk is de meest wijd verspreidde en best georganiseerde verzetsorganisatie in Duitsland.’ Rieblings onderzoek bevestigt deze conclusie en dat is een intrigerende wending. Historici veronderstelden altijd dat het Duits verzet niet georganiseerd was en dat iedere groep op eigen houtje opereerde. Dat zou de reden geweest zijn, waarom het verzet niet in staat was om het naziregime ten val te brengen. Doch, zoals Riebling ook vaststelt in zijn boek, waren voor die mislukking meerdere redenen aan te wijzen. De generaals aarzelden, omdat ze moord op Hitler niet als een oplossing zagen. Nog afgezien van hun eed die ze afgelegd hadden aan de Führer en die voor veel militairen toch als een heilige daad beschouwd werd. De Britten bleven aarzelen, omdat ze – gevoed door Churchill – de Duitsers wantrouwden. Nu blijkt dat de katholieke geestelijkheid als verbindende schakel fungeerde tussen de diverse groepen, komt het Duitse verzet in een ander daglicht te staan.

Een ander verrassend punt is de ruime aandacht die Riebling geeft aan admiraal Canaris, hoofd van de Abwehr. Voor vele historici was Canaris ook een omstreden figuur. Aanvankelijk diende hij het nationaalsocialisme, maar later sloot hij zich aan bij het verzet. In hoeverre hij daarin serieus was, is altijd een punt van discussie geweest. Riebling geeft de admiraal duidelijk het voordeel van de twijfel. Door voor te wenden dat hij de leden van het verzet op het spoor was, kon hij levens redden. Dat er een ander beeld is ontstaan, wijt de auteur aan de besluiteloosheid van Canaris op beslissende momenten. Al zagen sommigen dat als een teken van diepzinnigheid.

De Tweede Wereldoorlog herbergt nog vele mysteries die de nieuwsgierigheid van historici en onderzoekers prikkelen. Maar naarmate deze periode verder achter ons komt te liggen, zullen meer en meer archieven opengaan en zullen mysteries niet langer mysteries blijven. Met ‘Spionnen van de Paus’ lijkt er één mysterie minder te zijn.

‘Spionnen van de Paus’ leest vlot weg, omdat het boek geschreven is voor een breed publiek. Dat is te danken aan de ervaring en gedegen kennis van Mark Riebling. Hij heeft al diverse boeken over inlichtingendiensten op zijn naam staan.

 

Beoordeling: X X X X Zeer goed