-De Wagnerclan-Jonathan Carr

De Wagnerclan

 

Auteur:  Jonathan Carr
Boekvorm: paperback, met zwart-wit foto’s
Pagina’s: 488
Uitgeverij: de Bezige Bij
Uitgebracht: 2009
ISBN: 978.90.234.2850.3

 

 

Bespreking: Er zijn componisten, die in hoofdzaak beroemd zijn geworden om hun composities. Er zijn echter ook componisten, wiens namen onlosmakelijk verbonden zijn geweest met bepaalde politieke personen in hun tijd. Voorbeelden hiervan zijn Verdi met koning Victor Emanuel II, Beethoven met Napoleon en Shostakovitch met Stalin. Een ander bekende naam, die thuis hoort in dit rijtje is zonder twijfel Richard Wagner, oprichter van de Bayreuther Festspiele. Zijn naam is blijvend verbonden met Adolf Hitler en het nationaalsocialisme. Er is altijd gesteld dat de Nazi’s als geen ander de muziek van deze “Meester van Bayreuth” wisten te waarderen, maar wat is waar van deze mythe? De schrijver Jonathan Carr was nieuwsgierig naar deze familie en beschreef hun levensgeschiedenis in dit boek “De Wagnerclan”.

In tegenstelling tot wat de titel suggereert, is “De Wagnerclan”geen biografie in de gebruikelijke zin van het woord. Aangezien er al vele boeken over Richard Wagner zijn geschreven, zoals Jonathan Carr zelf al stelt, heeft de auteur voor dit boek een andere benadering gezocht. Zijn uitgangspunt vormt de overbekende Bayreuther Festspiele, die jaarlijks in augustus worden gehouden in Bayreuth. Een inmiddels wereldberoemd muzikaal evenement dat ontstaan was om Wagner’s opera’s ten uitvoer te brengen. Deze Festspiele vormen het decor waartegen vier generaties Wagner beschreven worden. Vanzelfsprekend begint de auteur met Richard Wagner. Niet alleen componist, maar ook toneelschrijver, essayist, architect en niet te vergeten antisemiet. Die antisemitische houding gold ook voor zijn tweede vrouw Cosima – de dochter van Franz Liszt. Aanvankelijk was Wagner een linkse revolutionair, die koning Ludwig II van Beieren als bondgenoot had, maar onder invloed van zijn tijd veranderde Wagner van politieke mening. Toch vormt Richard niet de hoofdpersoon in Carrs boek. Naast Cosima, die een echte beschermvrouw bleek te zijn van de Bayreuther Festspiele, bleken twee andere personen, die door hun huwelijk met respectievelijk dochter Eva en zoon Siegfried deel uit gingen maken van de Wagnerclan, van grotere betekenis voor de familie en de Festspiele te zijn. De eerste was Houston Stewart Chamberlain, de tweede was Winifried Williams- Klindworth. Evenals Cosima was zij een echte vechtster voor het voortbestaan van de Festspiele.

Zowel Chamberlain als Winifried waren afkomstig uit Engeland en overtuigd racistisch en pronazistisch. Beiden waren bewonderaars van Adolf Hitler. Winifried onderhield zelfs hele diepgaande betrekkingen met Adolf Hitler, ze was idolaat van de Führer, al is het niet bewezen dat ze ook de liefde met elkaar bedreven. Bewezen is wel dat Hitler veel geld beschikbaar heeft gesteld voor de Festspiele, hij wist daarmee dit grote muziekevenement van de ondergang te redden, toen het op punt van verdwijnen stond wegens geldgebrek. Hitler koesterde van jongs af aan diepe bewondering voor de muzikale meester Wagner. Een bewondering, die ontstaan was tijdens het bijwonen van een uitvoering van Lohengrin en die zijn hele leven zou blijven voortduren. De sympathie voor deze geldschieter bleef niet alleen bij Chamberlain en Winifried, ze werd ook doorgegeven aan de meeste van hun kinderen. Winifried’s zoon Wieland bijvoorbeeld stond onder bescherming van Hitler.

Voelbaar is de passie, waarmee Jonathan Carr dit boek heeft geschreven, het nodigt zowaar uit tot het beluisteren van Wagner’s muziek. Tevens ontzenuwt de auteur verschillende mythen, die in de loop van de tijd zijn ontstaan. Zo bleek de populariteit voor Wagner’s muziek onder de Nazi’s juist af te nemen – die voorliefde behoorde voornamelijk Hitler toe- en heeft Hitler de titel “Mein Kampf” zeker niet ontleend aan Wagner. Als jarenlange correspondent voor The Financial Times, The Economist en Reuter in Duitsland, is Carr zeer goed bekend geraakt met zowel de economische en politieke geschiedenis van dat land. Desondanks heeft hij kritische opmerkingen over de periode na de oorlog, waarin de familie Wagner tot op heden verzaakt heeft om opening van zaken te geven ten aanzien van hun oorlogsverleden. Die antisemitische gevoelens van Richard en Cosima kan Carr nog wel begrijpen, dat had alles te maken met de geest van die tijd, zo schrijft hij. Maar de latere betrokkenheid met de Nazi’s is volgens hem een heel ander verhaal, al begrijpt hij dat financiële belangen wel degelijk ook een grote rol speelden. Na de oorlog speelden muzikale belangen een grote rol, zodat de Wagners ook nauwelijks geboet hebben voor hun fouten, volgens Carr.

In “De Wagnerclan” draait het vooral om de onderlinge verhoudingen binnen de familie Wagner en de opvolging als leider van de Festspiele, geschetst tegen de politieke achtergrond in de tijdsperiode 1848-1945. Het opkomend antisemitisme aan het einde van de 19de eeuw en vervolgens de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog wordt helder uiteengezet. Hierdoor zal het boek voor lezers, die meer geïnteresseerd zijn in de muzikale aspecten van de meester een tegenvaller zijn. Er wordt namelijk geen aandacht besteed aan muzikale opvattingen, noch wordt er uitleg gegeven over de sagen en legenden, die ten grondslag lagen aan Wagner’s opera’s, die op hun beurt resulteerden in het opus magnus “Das Ring des Nibelungen”. Wanneer men echter geïnteresseerd is in de verhoudingen tussen de Wagnerclan en het nationaalsocialisme is dit boek zeker de moeite van het lezen waard, hoewel er hier en daar ook langdradige momenten zijn, omdat er teveel van het oorspronkelijke verhaal afgeweken wordt. Niettemin is één ding zeker, na het lezen van “De Wagnerclan” zal Wagner’s muziek toch anders in de oren klinken.

Beoordeling: X  X  X  Goed