-Het masker van de massamoordenaar -Kevin Prenger


Het masker van de massamoordenaar
Hoe Arthur Nebe als chef van de Kriminalpolizei samenspande tegen Hitler

Auteur: Kevin Prenger
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 236
Uitgever: Brave New Books
Uitgebracht: 2018
ISBN: 978.94.4021.548.32

Bespreking:Hoewel de Tweede Wereldoorlog meer dan zeventig jaar achter ons ligt, zijn er nog altijd personen, over wie een waas van geheimzinnigheid hangt. Over SS-Gruppenführer Arthur Nebe, chef van de Duitse Kriminalpolizei bijvoorbeeld. Als leider van de Einsatzgruppe B maakte hij zich schuldig aan het executeren van Joden en partizanen aan het Oostfront. Tegelijkertijd verschafte hij informatie aan het Duitse verzet. Hoe moeten we Nebe tegenwoordig zien nu we meer met een open mind durven te kijken naar de daders van de Holocaust? Heeft de geschiedenis hem ten onrechte veroordeeld en moet er alsnog rehabilitatie volgen? Deze vraag staat centraal in het nieuwste boek van Kevin Prenger: ‘Het masker van de massamoordenaar. Hoe Arthur Nebe als chef van de Kriminalpolizei samenspande tegen Hitler.’

De meningen over de SS-Gruppenführer zijn verdeeld. In dit boek volgt Prenger de twee belangrijkste mensen die Nebe gekend en met hem gewerkt hebben. Aan de ene kant staat Hans Bernd Gisevius, diplomaat en werkzaam bij de Abwehr, de Duitse inlichtingendienst. Hij verdedigde Nebe’s verzetsactiviteiten tot het allerlaatste moment onder meer in zijn boek ‘Tot het bittere eind’. Aan de andere kant legde Bernd Wehner, destijds collega-Kriminalpolizist juist de nadruk op de nazimisdaden, waaraan Nebe zich schuldig gemaakt had. Dat Nebe ook actief was voor het verzet, was volgens Wehner slechts een berekende stap geweest van Nebe om straf na de oorlog te ontlopen.

Arthur Nebe kwam als jongeman bij de Berlijnse politie terecht, min of meer gedwongen door gebrek aan universitaire scholing en omdat hij geen werk kon vinden. Maar dit werk beviel hem en zijn carrière verliep voorspoedig. Met de komst van het nationaalsocialisme groeide ook zijn politieke belangstelling. Hoewel het voor politiefunctionarissen verboden was om lid te worden, werd Nebe in het geheim lid van de NSDAP. Nadat Hitler aan de macht was gekomen in 1933 volgden diverse veranderingen in de politiewereld. Nebe werd overgeplaatst naar de Gestapo. Twee jaar later kreeg hij de leiding over het Pruisische Landeskriminalamt. Toen het Reichskriminalpolizeiamt werd opgericht, werd Nebe Reichskriminaldirector, ofwel chef van de Duitse recherche.
In 1936 was hij lid van de SS geworden. Toen Nazi-Duitsland in 1941 de Sovjet Unie was binnengevallen, werden er vier Einsatzgruppen geformeerd om vijanden achter de frontlinie uit te schakelen. Een van deze doodseskaders, Einsatzgruppe B, kwam onder leiding van Arthur Nebe. Naar schatting 134.000 mensen zouden alleen al door deze Einsatzgruppe geliquideerd worden.

Maar er zat ook een hele andere kant aan Arthur Nebe. In zijn tijd bij de Gestapo ontmoette hij Hans Bernd Gisevius en ze werden vrienden. Gisevius had contact met het militaire verzet dat onder leiding stond van de officieren Hermann Hennings von Tresckow en Hans Oster. Aanleiding voor dit verzet was in eerste instantie niet de Jodenvervolging, doch veeleer de woede over de macht over de Wehrmacht die Hitler zich meer en meer toe-eigende. Informanten waren welkom en Nebe werd een informant. Hij verstrekte informatie over de Einsatzgruppe B en ook over de vergaderingen die hij bijwoonde op het Reichssischerheitshauptamt in Berlijn. Na de mislukte coup op 20 juli 1944 vluchtte Arthur Nebe en dat legde de verdenking op hem dat hij een actieve rol had in die aanslag. Hij werd gedegradeerd tot SS-Mann en de SS uitgezet. Na een zoekactie werd Nebe gearresteerd en door het Volksgerichtshof veroordeeld. Over de datum van zijn executie bestaat geen zekerheid.

Nebe’s leven wordt gekenmerkt door tweestrijd, zoals Prenger aantoont in dit boek. Nebe zat vastgeklemd tussen zijn werk voor de nazi-overheid, waar de ijzeren regel gold dat een bevel van de Führer nooit geweigerd mocht worden, en het militaire verzet. Een tweestrijd die ook speelde aan het Oostfront. Menig keer raakte Nebe in gewetensconflict, doch het verzet spoorde hem aan om door te gaan. Na zijn terugkeer van het Oostfront was Nebe niet meer dezelfde man als voor zijn vertrek. Hij ging gebukt onder de gruweldaden die zich in zijn opdracht waren begaan, desondanks zette hij zich niet volledig in voor het verzet. Maar Nebe had nog meer op zijn kerfstok. Zo was hij ook eindverantwoordelijk voor experimenten op proefpersonen en was hij belast met de liquidaties van de Britse krijgsgevangenen die ontsnapt waren uit het krijgsgevangenenkamp Stalag Luft III. Geen wonder dat die tweestrijd ook is terug te vinden in de meningen over Arthur Nebe door zijn naaste vrienden en medewerkers.

‘Het masker van de massamoordenaar’ is de opvolger van ‘De boodschapper uit de hel’ over Kurt Gerstein en ‘Een rechter in Auschwitz’ over Konrad Morgen, en is daarmee het derde boek in de kleine reeks van SS- mannen met een omstreden reputatie. En het is een waardige opvolger. Het boek is een zorgvuldig en evenwichtig uitgewerkt betoog, geschreven zonder vooringenomenheid. De auteur geeft een goed beeld van de SS-Gruppenführer. Daarnaast onderwerpt hij de mythen die heersen rondom de persoon Nebe aan toetsing via de vaststaande feiten.  Hoewel veel dingen onduidelijk zijn gebleven, omdat daarvan geen verslagen zijn, kan Prenger toch de balans opmaken uit hetgeen wel overgeleverd is en zijn conclusie is duidelijk: SS-Gruppenführer Arthur Nebe is schuldiger aan de Holocaust dan verondersteld werd en van rehabilitatie kan dan ook geen sprake zijn. Met toevoeging van ‘Het masker van de massamoordenaar’ aan de miniserie over een van de dramatische en indrukwekkendste onderwerpen heeft Kevin Prenger onbetwist een rechtmatige plek veroverd onder de serieuze auteurs over de Tweede Wereldoorlog.

 

Beoordeling: X X X X X  Uitstekend

Advertenties