-Een tijd van duisternis- Laurence Rees

Een tijd van duisternis
De Tweede Wereldoorlog door de ogen van daders en slachtoffers

 

 

Auteur: Laurence Rees
Boekvorm: luxe paperback met zwart-wit foto’s
Pagina’s: 288
Uitgever: Ambo
Uitgebracht: oktober 2010
ISBN: 978.90.2632.118.4

  

 

Bespreking: “Soms, als iemand aardig tegen mij is, denk ik: hoe zou hij in Sobibor zijn?” sprak de Poolse Toivi. De Russische Zinaïda merkt op: “Lieden zoals hij hadden vele Russische soldaten gedood. Had ik hem daarvoor moeten zoenen?” Dit zijn enkele citaten uit het nieuwste boek van historicus en schrijver Laurence Rees, “Een tijd van duisternis” dat onlangs bij uitgeverij Ambo|Anthos is verschenen. Deze twee citaten geven de kern van het boek weer, namelijk wat zou een mens doen, wanneer hij/zij verkeert onder extreme omstandigheden zoals die heersten tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Rees maakt films en documentaires en schrijft boeken over de Tweede Wereldoorlog. Voor zijn onderzoeken was hij niet alleen afhankelijk van archieven, maar kon hij ook gesprekken aangaan met de echte ooggetuigen van de oorlog. Het ging hem daarbij niet zo zeer om het begrijpen van de historische gebeurtenissen, maar vooral om inzicht te krijgen in het handelen van de mensen, die direct betrokken waren bij oorlogshandelingen. Wat waren hun keuzes waar ze voor stonden? Wat dreef hen om in verzet te gaan of om juist de bezetter ten dienste te staan? Hoe kon de mens zo gemakkelijk andere mensen vermoorden of zich massaal schuldig maken aan verkrachtingen?

Rees heeft in de loop van de jaren wereldwijd vele gesprekken gevoerd met mensen, die de oorlog hebben meegemaakt. Onder de geïnterviewden waren niet alleen slachtoffers, maar ook daders. Het resultaat werd het boek “Een tijd van duisternis” met daarin een aantal zeer aangrijpende- sommigen zelfs gruwelijke- persoonlijke verhalen over gebeurtenissen, die doorgaans weinig bekend zijn bij het grote publiek. Bijzonder zijn de verhalen van de Japanse militairen. Er zijn niet veel Japanners te vinden, die nog over die tijd willen praten. Bovendien willen de Japanse en Chinese overheid liever niet dat deze verhalen naar buiten treden. Toch slaagde Rees er in enkele voormalige Japanse soldaten te interviewen. Uit hun verhalen blijkt hoe de extreme harde trainingen gemengd met vernederingen leidden tot soldaten, die zonder vragen alle bevelen zouden opvolgen en zich nooit en te nimmer mochten overgeven.

Een ander niet minder indrukwekkend verhaal is het verhaal van het Britse verraad. In 1945 werden 42.000 Kozakken, die aan de kant van de Duitsers tegen Stalin gevochten hadden en die zich aan de Engelsen hadden overgegeven, terug gevoerd naar Rusland. Ondanks dat de Engelsen wisten dat de Kozakken hun dood tegemoet zouden treden. Doch minstens zo aangrijpend is ook het verhaal van Waltraud Reski, die vertelt hoe bij de binnenkomst van het Rode Leger in de Noord-Duitse plaats Demmin de vrouwen uit wanhoop probeerden zelfmoord te plegen in de rivier wegens de massale verkrachtingen door de Russische soldaten. Haar moeder werd tegengehouden door Waltraud’s grootmoeder, maar was daarna nooit meer diezelfde vrouw als voorheen.

In dit goed geschreven boek weet Laurence Rees de persoonlijke verhalen sterk toegespitst te houden op de ervaringen, die opgedaan zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ondanks zijn ruime ervaring hebben sommige uitspraken hem toch verrast. De wijze, waarop James Eagleton zich uitliet over zijn Japanse tegenstanders is daar één voorbeeld van. Maar ook verbaasde het de auteur dat verschillende geïnterviewden nog steeds geloofden in hun daden.

Door al deze verhalen is Rees tot de conclusie gekomen dat er overeenkomsten zijn tussen de landen als Duitsland, Japan en zelfs de Verenigde Staten en Engeland. De insteek om tot dergelijke wandaden te komen was dat ieder land zag het andere volk als minderwaardig beschouwde. Voor de Duitsers waren o.a. de Joden en de Russen minderwaardig, maar dat gevoel van minderwaardigheid is ook terug te vinden bij de Japanners, die de Chinezen minachtten. Op hun beurt werden de Japanners beschouwd als minderwaardig door de Amerikanen. Dit aspect van minderwaardigheid werd ook vaak gebruikt door de diverse landen als excuus om hun oorlogsmisdaden te rechtvaardigen. Met deze instelling was het immers eenvoudig om mensen te vermoorden. In wezen impliceert het gewelddadige gedrag dat een ieder probeerde op zijn/haar manier de oorlog te overleven, ook al betekende dat dingen te moeten doen, die eigenlijk tegen hun gemoed ingingen.

“Een tijd van duisternis” toont aan hoe mensen beïnvloed worden door de omstandigheden, zoals die heersen tijdens de oorlog. Wat te voorschijn komt, is de donkere duistere kant van de mensheid, die laat zien, waartoe de mens in staat is.

Beoordeling: X X X X X  Uitstekend.