-Brieven van Elie – Thaisa Frank

Brieven van Elie

Auteur: Thaisa Frank
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 336
Uitgever: de Boekerij
Uitgebracht: maart 2011
ISBN: 978.90.225.5691.7

 

 

 

Bespreking: Met enige regelmaat verschijnen er verrassende romans, waarbij de Tweede Wereldoorlog het decor vormt waartegen het verhaal zich afspeelt. Zo verschenen onlangs onder meer “Het familieportret”van Jenna Blum en “HhhH” van Laurent Binet. Verleden jaar zag in Amerika de debuutroman van Thaisa Frank“Heidegger’s glasses” het licht en thans is dit boek in de Nederlandse vertaling bij uitgeverij de Boekerij verschenen onder de titel “Brieven van Elie”. Net als Binet in het boek “HhhH” zoekt ook Frank in haar boek de grenzen op tussen fictie en werkelijkheid. De auteur schreef al jaren korte verhalen en ook “Brieven van Elie” was in eerste instantie een kort verhaal. Maar dit verhaal nodigde uit om te worden uitgewerkt tot een roman en na enige aarzeling gaf Frank aan deze drang toch toe. Na drie jaren van onderzoek en schrijven voltooide zij deze opmerkelijke debuutroman.

“Brieven van Elie” is een fictieroman, maar heeft wel als uitgangspunt een bijzonder historisch gegeven: operatie Briefaktion, een project van de Nazi’s bedacht door Reichsführer Heinrich Himmler dat inhield dat mensen vlak na aankomst in de concentratiekampen brieven moesten schrijven naar hun dierbaren thuis om hen gerust te stellen dat het zo erg niet was in de kampen. Op deze manier moest de Endlösung verborgen gehouden worden voor de buitenwereld. Bovendien hoopten de Nazi’s de overige familieleden ook naar de kampen te lokken, zodat er nog meer Joden vermoord konden worden. Voor de uitvoering van dit project was de propagandaminister Joseph Goebbels verantwoordelijk. “Brieven van Elie”draait om het wel en wee van een groep schrijvers, die zich in de noord- Duitse bossen in een ondergrondse bunker bevindt. Deze mensen zijn door de Nazi’s uitgekozen tijdens de razzia’s om hun intellect en hun vaardigheid in diverse talen. Hun taak is het beantwoorden van brieven van mensen, die in de vernietigingskampen zijn omgekomen. Deze brieven dienden behalve voor de ontkenning van de Holocaust ook nog een occult doel. Himmler geloofde stellig dat de doden aan Gene Zijde op antwoord zaten te wachten. Aan het hoofd van de groep staat Elie Schachten, die een relatie heeft met Oberst Gerard Lodenstein, het hoofd van de bunker. Als enige gevangene mag zij af en toe de bunker verlaten om bij de buitenpost goederen en eten te halen. Tevens helpt ze Joden de Duitse grens over. De schrijvers doen ondertussen wat hen is opgedragen, maar dan komt er een opdracht van Goebbels. De filosoof Martin Heidegger heeft een brief naar zijn vriend Englehardt geschreven en nu verlangt hij antwoord. Englehardt zit echter gevangen in Auschwitz. Aan de schrijvers de taak om de opdracht uit te voeren zonder argwaan te wekken…

Thaisa Frank heeft taalwetenschappen en filosofie gestudeerd en ze werkte jarenlang als psychotherapeute. Ze was zelf gefascineerd door het boek “The Lodz ghetto”(van Alan Adelson en Robert Lapides) een boek dat het verhaal vertelt van 200.000 Joden, die gedwongen werden tot slavenarbeid voordat ze naar de vernietigingskampen werden afgevoerd. Dit boek bood Frank inzicht in mensen en hun drang tot overleven, zelfs onder de slechtste omstandigheden. Dit thema dat bestaat uit een filosofisch als ook een psychologisch aspect vindt de lezer ook terug in “Brieven van Elie”. Het filosofisch aspect is niet zo zeer de figuur van Heidegger, wat de lezer zou verwachten, want zijn rol is eigenlijk ondergeschikt aan het verhaal, maar het is veeleer zijn filosofie. Martin Heidegger wordt tot op heden nog altijd als omstreden beschouwd. Na de machtsovername door Hitler was hij lid geworden van de Nationalistische Partij en ondanks dat hij ook veel kritiek had op de Partij, heeft hij zijn lidmaatschap nooit opgezegd. In zijn filosofie staat de zin naar het zijn centraal, zijn belangrijkste werk is “Zijn en Tijd”. Daarin stelde hij zaken aan de orde als de aard van het bestaan en van het denken zelf en onderzocht hij de neiging van de mens om diens sterfelijkheid. In “Brieven van Elie” is er de filosofische overweging onder de schrijvers hoe het de doden vergaan zal, zullen ze de brieven lezen en bestaat er zoiets als leven na de dood? Ook bij de schrijvers speelt het vraagstuk van leven en dood een rol, ze bleven het leven bleven waarderen, ondanks hun gevangenschap en de dreiging dat ze alsnog vermoord zouden worden.

Het psychologische aspect is terug te vinden in de omgang van de schrijvers met elkaar onder spanning; ook individueel zijn er psychologische elementen in het verhaal terug te vinden, bijvoorbeeld bij Elie. Ze wil de dood van haar zusje, die in het verzet zat, terug draaien, omdat ze het gevoel heeft dat ze gefaald heeft. Ze wil zichzelf daarom in de bunker bewijzen, maar dat lukt haar niet helemaal en ze denkt de groep in gevaar gebracht te hebben. Wederom heeft ze het gevoel gefaald te hebben. Ook Lodenstein kampt met inwendige strijd, door Goebbels was hij was geplaatst bij de SS, tegelijkertijd verafschuwt hij het idee om brieven aan de doden te moeten schrijven, toch geeft hij gehoor aan die opdracht om te proberen de schrijvers te behoeden voor deportaties.

Thaisa Frank heeft een krachtige schrijfstijl, waarbij de relaties en de gedachtegangen van de personages belangrijker zijn dan het tempo van het verhaal. Dat blijkt ook uit het feit dat de auteur de verhaallijnen breed houdt, ieder persoon in het verhaal krijgt ruim de aandacht, waardoor het af en toe voor de lezer afvragen is waar Frank precies naar toe wil met dit boek. In “Brieven van Elie” lopen fictie en werkelijkheid mooi vloeiend in elkaar over, ook bij de personages, die bestaan uit zowel fictieve als non-fictieve figuren. Zo is de typemachinereparateur gebaseerd om een bestaande personaliteit, die Frank in haar studententijd kende, de schrijvers daarentegen zijn fictief. Ook de opbouw van de spanning is erg goed gedaan, in een Kafka-achtige sfeer ontstaat een spanningsveld tussen de schrijvers en hun emoties, dat ook de lezer niet onberoerd laat, ondanks dat Frank subtiel is met het beschrijven van de ervaringen uit de kampen via Asher. Het gaat niet om goed of fout, maar om mensen en het leven dat ze waarderen en waarvoor ze vechten. Dat maakt deze roman tot een eerbiedwaardig debuut dat de lezer na het uitlezen van de laatste bladzijde nog lang zal bijblijven.

Beoordeling: X X X X Zeer goed.