-Vogelvrij-Sytze van der Zee

Vogelvrij
De jacht op de Joodse onderduiker

 

Auteur: Sytze van der Zee
Boekvorm: gebonden
Pagina’s: 542
Uitgever: De Bezige Bij
Uitgebracht: januari 2010
ISBN: 978.90.234.5432.8

 

Bespreking: Ruim honderdduizend Joden zijn er alleen al in Nederland op transport gezet naar de kampen en hebben daar de dood gevonden. Een groot aantal was slachtoffer van verraad en het meest bekende voorbeeld hiervan was Anne Frank. Maar wie waren er eigenlijk schuldig aan dit verraad? Wie waren de verklikkers en de Jodenjagers? In zijn boek “Vogelvrij” dat geschreven is na een uitvoerige studie over dit onderwerp, komt Sytze van der Zee tot verbijsterende conclusies: de Joden hadden niet alleen te vrezen voor de antisemitische burger die zich schuldig maakte aan verraad, ook voor de Nederlandse politie bestond er vrees en die vrees gold zelfs voor hun eigen joodse medemensen. De joodse onderduiker was echt vogelvrij.

De aanleiding voor het boek was de ontmoeting tussen van der Zee en Ton Ahlers junior. De vader van Ahlers was in de oorlog lid van de NSB geweest en volgens eigen zeggen zou hij de familie Frank hebben verraden, toen zij ondergedoken zaten in het Achterhuis. Het verhaal leek bevestigd te worden door Caroline Ann Lee, die een biografie had geschreven over Otto Frank, de vader van Anne. Van der Zee zag in het verhaal van Ahlers allereerst een mogelijkheid voor een documentaire en hij begon aan de voorbereidingen. De zaak kwam echter op een dood spoor terecht, omdat Ahlers junior zich geleidelijk aan begon terug te trekken. Na deze teleurstelling dacht van der Zee de oorlog nu voorgoed achter zich te kunnen laten. Eerder had hij Potgieterslaan 7 geschreven, een boek over zijn jeugd met een vader, die NSB’er was geweest en voor hem was dat genoeg geweest om dat hoofdstuk af te sluiten. Doch de Tweede Wereldoorlog laat zich niet zomaar naar de schaduw van het verleden dwingen en dat bemerkte ook van der Zee. Enkele jaren na de ontmoeting met Ahlers besloot de voormalige correspondent voor de NRC en later hoofdredacteur van het Parool zich alsnog meer te gaan verdiepen in de jacht op de joodse onderduiker. Wat begon als een onderwerp voor een documentaire, namelijk wie verraadde Anne Frank, groeide uit tot een uitvoerige studie naar Jodenjagers in het algemeen. Tijdens die studie maakte van der Zee gebruikt van de talrijke dossiers van het NIOD en het Nationaal Archief en die leidden hem naar zowel personages van de Nederlandse politie tijdens de oorlogsjaren als naar de Joden, die zich als verrader ten dienste hadden gesteld van de bezetter.

Met het aankaarten van deze Joodse verraders, van wie hij in zijn boek een aantal met naam noemt, begeeft van der Zee zich op gewaagd terrein. Dat er Joodse verraders waren in de oorlog, was al veel eerder bekend, maar vermoedelijk uit gêne over het verraad onder Joodse lotgenoten en vanwege het verder groeiend antisemitisme na de oorlog werd hierover altijd een mild oordeel gegeven en hun aantal laag gehouden door de historici. Zo besteedde Lou de Jong in zijn werk “Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog” er niet meer dan hooguit drie bladzijden aan. Van der Zee gaat die confrontatie thans wel aan en zijn relaas is boeiend en verbijsterend tegelijk. Uit zijn onderzoek blijkt dat het gaat om zeker honderd Joodse mannen en vrouwen, die veelal na hun arrestatie door de Duitsers voor de keus gesteld werden om mee te werken om zo aan transport naar de concentratiekampen te kunnen ontkomen. Het is dan ook bijna vanzelfsprekend dat deze Joden verraad gingen plegen, dat begrijpt ook de lezer, doch tegelijk raakt diezelfde lezer verbaasd over de intensiteit waarmee de joodse verraders hun verraad pleegden en ook hoe veel mensen er verraden waren. Sommigen hadden meer dan honderd verraden. Naast drang om levensbehoud, bleken er toch ook andere belangen een rol meegespeeld te hebben.

“Vogelvrij” is opgebouwd in drie delen, het begin verhaalt over de aanleiding tot het boek, gevolgd door de beschrijving van diverse politiefunctionarissen, die zich aan verraad schuldig hadden gemaakt en tot slot de Joodse verraders. Om aan het eind van het boek terug te komen op zijn uitgangspunt het verraad van Anne Frank en haar medebewoners. Het eerste deel oogt wat lang voor een inleiding en diegenen, die meer geïnteresseerd zijn in het hoofdthema van dit boek, zullen dat als een nadeel opvatten. Het geeft echter wel de zorgvuldigheid aan, waarmee de auteur c.q. onderzoeker te werk is gegaan en dat is bij zaken als verraad toch erg belangrijk. Door al deze elementen is het boek zeker een omvangrijk werk geworden, maar het zou spijtig zijn als de lezer zich hierdoor liet afschrikken, vooral omdat het licht werpt op een voor velen verborgen stuk geschiedenis. Daarnaast is het boek verre van saai geschreven. Het blijft zonder meer boeien van begin tot eind, omdat Van der Zee zich niet heeft beperkt tot slechts het noemen van namen van de verraders, maar van al deze personen een interessante beschrijving geeft over hun motivaties en de daden, waaraan zij zich schuldig gemaakt hebben. Hierdoor wordt de nieuwsgierigheid van de lezer alleen maar meer gewekt en groeit bij hem/ haar ondertussen steeds meer het ontzag over wat er in het verleden heeft plaatsgevonden. Een gevoel wat versterkt wordt door de imposante notenlijst, waarin de auteur een aantal Joodse slachtoffers uit de anonimiteit haalt en hun noodlottig einde vermeldt. Voor een ieder, die interesse heeft in de geschiedenis van Nederlandse Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog is “Vogelvrij” van Sytze van der Zee beslist een aanrader.

 Beoordeling: X X X X X  Uitstekend