-Clara’s oorlog – Clara Kramer

Clara’s oorlog
Het hartverscheurende overlevingsverhaal van drie Joodse gezinnen, door de ogen van een vijftienjarige Clara.

 

Auteur: Clara Kramer
Boekvorm: paperback met zwart-wit illustraties
Pagina’s: 334
Uitgever:  de Arbeiderspers
Uitgebracht: februari 2010
ISBN: 978.90.2957.222.4

 

 

BesprekingToen de Nationaalsocialisten aan de macht kwamen, werd al vrij snel duidelijk wat het lot van de Joden zou worden. In alle bezette landen werden ze bijeen gedreven en vervolgens op transport gezet naar de concentratiekampen. Naast vluchten was onderduiken de enige manier om aan deze transporten te ontkomen. Vele boeken over deze thema’s als kampervaringen en onderduik hebben in de loop van de jaren het licht mogen zien en meestal waren dit dagboeken. Ook in “Clara’s oorlog” dat onlangs is verschenen, worden de onderduikervaringen van het destijds 15-jarige Poolse Joodse meisje, Clara, en haar familie beschreven. Echter, hoewel de ervaringen waren opgetekend in dagboeken, is bij de uitwerking daarvan tot dit boek door de schrijfster, de thans 81-jarige Clara Kramer, gekozen voor de romanvorm als stijlfiguur en heeft ze van haar dagboek enkel fragmenten gebruikt, die vermeld worden aan het begin van ieder hoofdstuk.

“Clara’s oorlog” gaat over het deel van de jeugd van de auteur – toen Clara Schwarz geheten- tijdens de oorlogsjaren dat zich afspeelde in de kleine Poolse plaats Zolkiew in een provincie in West-Oekraïne. De stad telde vóór de oorlog circa 4500 Joodse inwoners, bijna de helft van het totaal aantal inwoners. In 1941 werd door de Nazi’s de synagoge leeggeroofd en in brand gestoken. De rassenwetten werden een feit en weldra werden de eerste Jodentransporten in Zolkiew een feit. Steeds meer Joden probeerden te vluchten of onder te duiken, dat probeerde ook de familie Schwarz, maar het lukte hen niet om ruimte te vinden. Tot ieders verrassing bood de Volksduitser Valentine Beck hulp aan, onder zijn woning, die van oorsprong toebehoord had aan een Joodse familie, bevond zich een uitgegraven kruipruimte. Maar Beck had een slechte reputatie, zo stond hij bekend als vrouwenversierder en alcoholist en zelfs als antisemiet. Toch maakte de familie Schwarz dankbaar gebruik van dit aanbod en samen met en nog twee andere families doken Clara, haar jongere zusje en haar ouders onder in deze schuilkelder. In opdracht van haar moeder begon Clara met het schrijven van haar dagboek om hun ervaringen te vereeuwigen voor latere generaties.

Wat volgt is een aangrijpend relaas over angsten, frustraties en spanningen, die alle onderduikers in het huis in hun greep hielden. Zo waren daar de bezoeken van de SS aan Beck en zijn vrouw en de feesten met de Nazi’s, die zich boven hun hoofden afspeelden, maar ook zijn affaire met één van de vrouwelijke onderduikers en zijn grilligheid ten aanzien van zijn Joodse gasten. Naast de veelal moeilijke momenten, waren er ook enkele geluksmomenten. Een waar geluksmoment ontstond toen een geliefd neefje en zijn zusje, wier lot tot op dat ogenblik onbekend was, zich onverwachts bij hen wisten te voegen in de schuilkelder.

Wat intrigeert aan dit boek “Clara’s oorlog” is dat hierin niet zo zeer de ondergedoken families centraal staan, doch veeleer hun beschermer Valentine Beck. Clara is haar levensredder meer dan dankbaar, wat ook diverse malen tot uitdrukking komt in haar boek en daardoor krijgt het boek een extra lading door een soort eerbetoon te zijn aan deze redders. De schrijfster heeft diep respect voor Beck, ondanks zijn dubieuze houding tegenover zijn huisgenoten. Angst voor ontdekking dwong hem telkens tot het terstond verlangen van het vertrek van de joden om later tot inkeer te komen en hen alsnog te laten blijven. Wat Becks reden was om iedere keer om op zijn besluit terug te komen, zal nooit duidelijk worden. Was het menselijkheid, schuldgevoel wellicht, omdat hij de familie Schwarz goed kende? Zijn vrouw was immers werkster geweest bij Clara’s moeder. Of was het, omdat hij thans het huis bewoonde dat toebehoord had aan één van zijn onderduikers? Of was het empathie met hun lot? Ook voor de schrijfster blijft zijn motivatie in nevelen gehuld, maar Becks daden waren voor haar ook belangrijker, omdat ze de oorlog wilde overleven. Over de verhoudingen tussen de medeonderduikers schrijft Kramer daarentegen ingetogener, hoewel het voor de lezer duidelijk is, dat er ook onderlinge spanningen in de schuilkelder waren. Spanningen, die nog eens versterkt werden door het tragische lot van Clara’s zusje Mania en dat de resterende tijd van de onderduik als een schaduw over de families heen bleef hangen, omdat verwerking niet mogelijk was.

Toch is “Clara’s oorlog” zeer indringend geschreven. Het begin van het boek wordt gekenmerkt door een schrijftrant, die onmiddellijk associatie oproept met de Russische literatuur, zoals aandacht voor de familiebanden, de melancholische sfeertekening en de bijna psychologische benaderingswijze van mensen, wat vooral bij Beck tot uitdrukking komt. De schrijfster bleek in haar jeugd onder de indruk te zijn geweest van de grote meesters als Tolstoj en Toergenjev, en dus is het niet verwonderlijk om sporen van hun invloed terug te vinden in haar boek. Toch ademt niet het hele boek voortdurend die typerende Russische sfeer. Vanaf het moment dat het daadwerkelijke onderduiken ter sprake komt, benadert het boek meer de Westerse manier van schrijven en wordt de lezer onmiddellijk meegevoerd in het meeslepende verhaal, waarvan hij niet makkelijk meer kan loskomen. Door ook nog eens Beck, de beschermer, als middelpunt van het verhaal te nemen, is “Clara’s oorlog” zonder meer een interessante aanvulling op de reeds bestaande Holocaustliteratuur geworden.

Clara Kramer heeft als één van de weinige inwoners van Zolkiew de oorlog overleefd en na de oorlog heeft ze haar leven gewijd aan lesgeven over de Holocaust. Ook is zij één van de oprichters van het Holocaust Resource Center van Kean University in New Jersey.

 Beoordeling: X X X X  Zeer goed

Advertenties