-De Kunstbrigade- Robert M. Edsel

De Kunstbrigade

 

Auteur:Robert M. Edsel
Boekvorm: paperback met flappen
Pagina’s: 536
Uitgever: het Spectrum
Uitgebracht: april 2010
ISBN: 978.90.491.0357.6

 

 

Bespreking“We zijn hier niet om te oordelen; we zijn hier om kunst te redden”, sprak George Stout tegen zijn collega Kirstein, toen ze op zoek waren naar de schatten van Metz (Frankrijk), die geroofd waren door de Nazi’s. En kunst redden deden ze, de 350 mannen en vrouwen van de The Monuments, Fine Arts and Archives( MFAA), ofwel the Monuments Men. Wat hun taak was tijdens de Tweede Wereldoorlog is echter een onbekend stuk geschiedenis gebleven. Robert M. Edsel, in samenwerking met Bret Witter, wijdde daarom een boek speciaal aan deze mannen en vrouwen, getiteld “De kunstbrigade”.

De gemiddelde leeftijd van de leden van de kunstbrigade was 40 jaar en ze hadden een verschillende achtergrond, maar ze hadden allemaal één ding gemeen en dat was dat ze afkomstig waren uit de wereld van de kunsten. Onder meer kunstconservatoren, museumdirecteuren en architecten waren in de brigade vertegenwoordigd. Hun voornaamste doel was het terugvinden en redden van de kunstschatten, die tijdens de oorlog door de Nazi’s geroofd waren. En het beperkt houden van verdere schade aangericht door burgers en of militairen. Het zou een race tegen de klok worden, omdat een aantal kunstschatten dreigde zelfs definitief verloren te gaan door Hitler’s Nero- decreet, wat inhield dat bij terugtrekking alles vernietigd moest worden. Dus ook de collecties beroemde en minder beroemde schilderijen van schilders als Rembrandt, Vermeer en Raphaël, die door Hitler en Göring waren aangelegd. De verrichtingen van de brigade was te omvangrijk om volledig bij stil te staan, daarom werden door Edsel slechts enkelen uitgebreid voor het voetlicht gehaald, zoals luitenant George Stout, tweede luitenant James Rorimer, soldaat Harry Ettlinger, kapitein Robert Possey en soldaat eerste klas Lincoln Kirstein.

Robert Edsel behandelt deze mannen van de brigade breedvoerig in zijn boek “De kunstbrigade”. De kunst zelf en wat daarmee gebeurde, nadat de werken gevonden waren, is van ondergeschikt belang. Het gaat primair om de mannen. De auteur maakt gebruik van een persoonlijke benaderingswijze om de mannen echt tot leven te laten komen. Naast hun persoonlijke brieven, die geplaatst zijn tussen de hoofdstukken, laat Edsel de lezer door de ogen van zijn hoofdpersonen het avontuur ondergaan dat de brigade te wachten stond, terwijl ze door de bezette gebieden trok op zoek naar de opslagplaatsen, waar de kunstschatten mogelijk konden liggen. Op deze manier wordt de lezer direct betrokken bij de emoties en de frustraties van de mannen, wiens ervaringen heel divers zijn. Soldaat Ettlinger, bijvoorbeeld, was een Duitse Jood. In 1939 vluchtte hij met zijn ouders voor de vervolgingen om in 1944 weer terug te keren in zijn geboorteland. Dan de ervaringen van soldaat eerste klas Kirstein, medeoprichter van de School of American Ballet. Tijden werden slechter en Kirstein ging het leger in. Na zijn aankomst in Europa wilde hij direct aan de slag, maar de militaire oorlogshandelingen waren op dat moment belangrijker. Vol ongeduld moest hij blijven afwachten tot het hem uiteindelijk lukte om ingedeeld te worden bij kapitein Possey.

De lezer ervaart bijna zelf dat de leden van de brigade het niet makkelijk hadden. Hoewel de brigade werd toegevoegd aan het geallieerde leger en ze in opdracht van president Roosevelt werkte met steun van generaal Eisenhouwer, werden de leden door het leger toch niet gezien als soldaten. Medewerking bleef daarom veelal uit en de bureaucratie was vreselijk. De reden was duidelijk. Militair belang en belang bij cultuurbehoud ging niet samen. De brigade was daarom op zichzelf aangewezen. Gelukkig was er af en toe hulp vanuit onverwachtse hoek. James Rorimer kreeg tijdens zijn speurtocht hulp van Rose Valland. Zij werkte in het Jeu de Paumemuseum dat vlak naast het Louvre lag als curator. Zodra de Nazi’s tijdens de oorlog begonnen waren met het weghalen van de schilderijen en beeldhouwwerken, begon Rose Valland lijsten aan te leggen met namen van de kunstwerken en hun nieuwe verborgen verblijfplaatsen. Rorimer wist het vertrouwen van de vrouw te winnen en daarmee ook de kunstwerken. Verbazingwekkend voor de brigade was de aangeboden hulp van een voormalig SS-commandant, die belangrijke informatie wel wilde delen als hij in ruil daarvoor een vrijgeleide kreeg om Duitsland te kunnen verlaten.

Maar de brigade ondervond meer moeilijkheden. Onderweg werden de mannen en vrouwen geconfronteerd met de enorme verwoestingen door de bombardementen. De puinhopen van de huizen en kathedralen maakten een diepe indruk op hen. Hoe groot echter de vreugde, toen er in die puinhopen toch nog objecten terug gevonden werd zoals de Madonna van La Gleize, België. Af en toe moesten ze hun opmars staken, want de Duitsers waren nog bezig met hun terugtocht naar Duitsland. De leden van de brigade raakten vermoeid van hun tochten langs de slagvelden en ze gingen gebukt onder heimwee naar huis en hun familie, maar lieten hiervan weinig merken aan hun thuiszittende familieleden. Hun gedrevenheid voor de kunst voerden hen verder Europa in, steeds op zoek naar nieuwe opslagplaatsen. Des te meer waren ze onder de indruk van alle kunst, die zich voor hun ogen openbaarden, wanneer een nieuwe vindplaats werd betreden. Ondanks dat vele kunstwerken beschadigd waren of aangetast door schimmels.

 De auteur kwam in de ban van de the Monuments Men toen hij een tijd in Italië verbleef. Gefascineerd door de prachtige kunst, vroeg hij zich hoe al dat moois ontkomen was aan de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog. Deze speurtocht leidde hem naar deze bijzondere brigade en sindsdien heeft ze hem niet meer los gelaten. Daarom vond hij dat ze aandacht verdienden, die hen jarenlang onthouden was. Edsel wijdde dit boek aan hen en richtte tevens de monumentsmenfoudation op. Door zijn emotionele betrokkenheid bij deze mensen, die goed voelbaar is in het boek, is:  “De kunstbrigade” beslist een mooi monument geworden ter ere van deze heldhaftige mannen, die hun leven waagden om de kunst te redden!

 

Beoordeling: X X X X  Zeer goed.