-Anton – Bert Bukman

AntonAnton
Mussert en de NSB: opkomst en ondergang van een populist

Auteur: Bert Bukman
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 336
Uitgever: Meulenhoff
Uitgebracht: februari 2013
ISBN: 978.90.2908.862.6

 


Bespreking:
Anton Adriaan Mussert, geboren op 11 mei 1894, ingenieur en oprichter en leider van de NSB werd op 7 mei 1946 geëxecuteerd wegens landverraad op de Waalsdorpervlakte. Hij was toen 52 jaar oud. Over de leider Mussert zijn al vele informatieve boeken verschenen, dus werd het tijd voor een andere benadering van deze politieke figuur uit de Tweede Wereldoorlog. “Anton”geschreven door historicus en journalist Bert Bukman, is het nieuwste boek dat verschenen is over Mussert en is een uitgave van uitgeverij Meulenhoff. De titel verraadt het al, “Anton” vertelt de persoonlijke geschiedenis van Anton Mussert en geeft daarmee meer inzage in het karakter van Mussert. Het boek houdt het midden tussen een biografie en een roman. Enerzijds is het een biografie, omdat Bukman de hele levensloop volgt van de NSB-leider vanaf diens geboorte als vierde kind van een hoofdonderwijzer van de openbare lagere school tot aan diens executie in mei 1946.Daarbij heeft Bukman zich volledig gehouden aan de historische feiten en gebeurtenissen. Anderzijds is het een roman, omdat de dialogen en de huiselijke situaties geheel aan het brein van de auteur ontsproten zijn. Deze invalshoek heeft als voordeel dat het boek zeer vlot wegleest, maar ook dat de lezer vanaf het begin tot het eind nieuwsgierig blijft naar de ontwikkelingen rondom de NSB-leider, zelfs als de geschiedenis over Mussert al bekend is bij de lezer.

In zijn jeugd was Anton een dromerige jongen, die vaak gepest werd. Ook op de HBS was hij niet gezien, maar na de HBS hoopte hij op een glanzende carrière bij de marine. Hij werd echter afgekeurd en op aanraden van zijn vader bezocht Anton de Technische Hogeschool in Delft. Hij werd civiel ingenieur. Tijdens zijn studie weg -en waterbouwkunde kwam hij onder invloed van professor Valckenier Kips, die hem de sympathie voor de Duitsers bijbracht. In 1914 leek de mogelijkheid voor een militaire carrière zich alsnog aan te dienen. Doch opnieuw werd die mogelijkheid doorkruist. Anton kreeg in zijn leven vele teleurstellingen te verwerken. Zo raakte hij na de dood van zijn vader in een diepe depressie en ook ondervond hij weinig waardering van zijn moeder voor zijn studieprestaties, want hij was wel een uitmuntende leerling. Op zijn werk ondervond hij eveneens miskenning. Zijn plannen verdwenen in de la om er nooit meer uit te komen en op een gegeven moment werd hij zelfs op een zijspoor gezet, zodat opdrachten uit bleven. Toch hield hij zichzelf dat hij iets zou bereiken in de maatschappij, zodat men niet meer om hem heen kon. Hij stelde zichzelf een doel en dat was Nederland vormgeven. In eerste instantie hield hij zich bezig met plannen voor de inpoldering van de Zuiderzee, maar al snel zou het ook gaan om politieke kwesties.

Nederland had immers behoefte aan een nieuwe stroming, vond Mussert en dat resulteerde in de oprichting van de Nationaal-Socialistische Beweging, ofwel de NSB op 14 december 1931. Maar ook tijdens zijn politieke loopbaan kon Mussert niet rekenen op de erkenning, die hij zo graag gewild had. Hij dacht het goede voor te hebben met Nederland, maar hij ondervond alleen maar tegenwerking van de Duitse bezetter, omdat beiden aanzienlijk verschilden van mening over het lot van Nederland. Zagen de Nazi’s graag dat Nederland een wingewest van het Derde Rijk werd, Mussert daarentegen wilde Nederland zelfstandig houden. Het beviel de leider dan ook niet dat de Nazi’s Nederlandse jongens zochten om in Duitse dienst te gaan. Ook op het vlak van het antisemitisme koesterde de NSB-leider andere opvattingen. Hoe zeer hij Hitler ook bewonderde, hij wenste geen aansluiting bij het antisemitische gedachtegoed van Hitler. Joden werden in het begin dan ook niet geweerd als lid van de beweging. Maar uiteindelijk zwichtte ook Anton en werd de NSB spoorslags radicaler, wat te danken was aan twee factoren: de toenemende kritiek van de Joden op de NSB en de toenemende invloed van Meinoud Rost van Tonningen en werd de NSB radicaler. Het kostte hem zijn jarenlange vriendschap met een Joodse medestudent. Intussen werd zijn huwelijk ook slechter. Zijn vrouw, die ook zijn tante was en hij groeiden uit elkaar en ook was hij niet altijd zijn leven zeker.

Na de oorlog werd hij afgerekend op zijn samenwerking met de vijand. De rechtszaak bezorgde Mussert opnieuw het gevoel van miskenning. Het stak hem dat hij werd veroordeeld wegens landverraad, want landverraad betekende dat de externe veiligheid van het land in gevaar werd gebracht. Maar hij had juist de zelfstandigheid van zijn vaderland willen waarborgen in plaats van Nederland overleveren aan de Duitse bezetter. Als het toch moest dan had hij liever gezien dat hij werd veroordeeld wegens hoogverraad. De aanklacht bleef landverraad en hij werd ter dood veroordeeld. Tijdens zijn gevangenschap bekeerde hij zicht tot het geloof en bracht hij de dagen door met Bijbel lezen, bidden en gesprekken met de predikanten, die hem bezochten. Ook probeerde hij vanuit zijn cel een einde te maken aan de vernederingen, waaraan vrouwen van voormalige NSB’ers en hun kinderen werden onderworpen, terwijl de mannen zelf allang waren vrijgelaten.

Uit het boek komt Anton Mussert naar voren als een plichtsgetrouw, eenzame man, die zichzelf wilde bewijzen, maar eigenlijk niet die kans kreeg, waarop hij zo gehoopt had. Net als in zijn jeugd bleef hij illusies koesterde. Vaak tegen beter weten in. Hij geloofde onder meer dat hij Hitler op zijn hand had en dat hij leider kon worden van Nederland. Maar dat bleek slechts ijdele hoop. Mussert was geen krachtfiguur in die zin dat hij onvoorwaardelijke macht eiste voor zichzelf. Hij werd gemanipuleerd, wat overigens niet helemaal aan hem voorbij ging, maar hij liet het toe in de hoop later de winst te kunnen binnenhalen. Hij zocht daarom ook steun bij Hermann Göring, maar ondanks cadeau’s bleek ook de maarschalk hem geen steun te willen verlenen. Ook binnen de partij ondervond hij tegenwerking van Kees van Geelkerken en Meinoud Rost van Tonningen. Vooral laatstgenoemde was een sterke persoonlijkheid en beschikte over goede contacten met Rauter en Seyss Inquart. Toch was Mussert trots op datgene wat hij bereikt had, zij het dat die trots steeds weer werd gekrenkt.

Was Mussert niet eerder naïef te noemen, vraagt de lezer zich onderweg af. Bukman onthoudt zich van ieder commentaar, noch geeft hij verklaringen voor feiten, zoals waarom Hitler Mussert de hand boven diens hoofd hield. De auteur geeft slechts het verhaal weer en doet dit op voortreffelijke wijze. Zo zeer zelfs dat de tragiek van Mussert’s leven bijna sympathie oproept bij de lezer voor de keuzes, die de NSB-leider heeft gemaakt. Ook al werd er direct na de oorlog begrijpelijkerwijs anders over gedacht. Wellicht is dat de boodschap dat dit boek aan ons mee wil geven, nu de oorlog bijna 70 jaar achter ons ligt, namelijk dat het tijd wordt om vooroordelen meer te laten varen, want de grens tussen “goed”en “fout”is vaak dunner dan we denken. Wat niet automatisch impliceert dat daadwerkelijke “foute”beslissingen op die manier dienen te worden goed gepraat. Een mens blijft verantwoordelijk voor zijn beslissingen, doch de omstandigheden kunnen wel leiden tot meer begrip. Met zijn boek zet Bert Bukman zijn lezers in ieder geval aan tot nadenken over wie was “Anton” echt?

Beoordeling: X X X X  Zeer goed

Advertenties