– Spion tegen Churchill – Jan-Willem van den Braak

Spion tegen Churchill
Leven en dood van Jan Willem ter Braak

Auteur: Jan-Willem van den Braak
Boekvorm: paperback met katern zwart-wit foto’s
Pagina’s: 256
Uitgever: Walburg Pers
Uitgebracht: 2017
ISBN: 978.94.6249.171.7

Bespreking: Het lijk in de schuilkelder. Zo eindigde het korte leven van Engelbertus Fukken, Het zou een goede titel voor een detective zijn geweest, doch in dit geval gaat het om een waargebeurd verhaal. De Tweede Wereldoorlog kent vele verhalen en die zijn bijzonder interessant, aldus Ad van Liempt, journalist en zelf auteur van diverse boeken over de oorlog. Daarbij gaat het uiteraard vooral om de overwegingen die mensen moesten maken en de laatste jaren duiken er steeds meer verhalen uit de oorlog op. Onbekende en vergeten personages krijgen weer een gezicht en vinden op die manier hun plaats weer terug in de geschiedenis. Eén van hen is Engelbertus Fukken, als spion voor de Duitsers beter bekend als Jan Willem Ter Braak. Wanneer het pad van Jan-Willem van den Brink diverse keren gekruist wordt door zijn bijnaamnaamgenoot, is zijn interesse gewekt en gaat hij op zoek naar de betekenis van deze man. Zijn verhaal heeft hij opgetekend in het boek ‘Spion tegen Churchill’, waarvoor Ad van Liempt het voorwoord schreef.

Engelbertus Fukken leek niet echt voor het geluk te zijn geboren. Doch toen Hitler aan de macht kwam, geloofde hij dat zijn kansen gingen keren. Tijdens zijn opleiding aan de Zeevaartschool raakte hij meer en meer geïnteresseerd in de politiek. Zijn diepe bewondering voor de Führer leidde tot het lidmaatschap van de NSB. Deze partij ontwikkelde zich echter niet, zoals Fukken gehoopt was en hij zocht naar een manier om rechtstreeks met de Duitsers in contact te komen. Zijn wens was om om kriegsberichter (oorlogscorrespondent) bij de SS te worden. Maar toen kreeg Rittmeister Kurt Mirow hem in het vizier. Mirow was in dienst van de Abwehr en zochten kandidaten om opgeleid te worden tot spion in kader van Operatie Seelöwe- een landingsoperatie voor een Duitse invasie in Engeland. Daartoe was Operatie Lena opgezet: via de Abwehrstellen werden mensen gerekruteerd om als verkenners in Engeland gedropt te worden. Hun taak was het bestuderen van de verdedigingswerken, de stemming onder de bevolking peilen en de effecten van de Duitse bombardementen onderzoeken. Voordat Fukken naar Engeland ging, besloot hij de naam Ter Braak aan te nemen naar de journalist en anti-nazist Menno Ter Braak. Eenmaal in Engeland aangekomen, deed Fukken voorkomen alsof hij werkzaam was voor de Free Dutch Press. Na een verblijf van 5 maanden ging Fukken zich afvragen of de Duitsers hem soms vergeten waren. Geld had hij niet meer en zijn radio had het al na 2 maanden begeven wegens lege batterijen. Terug naar Nederland kon hij ook niet meer, de kans dat hij daar door de Duitsers opgepakt zou worden, was groot. Blijven wachten was ook geen optie meer. Hij voelde zich in de steek gelaten en uit pure wanhoop pleegde hij zelfmoord in één van de schuilkelders in Cambridge.

Wat uit dit vlot geschreven boek duidelijk naar voren komt, is hoe snel speculaties een eigen leven gaan leiden wanneer feiten ontbreken. Fukken ontkwam evenmin aan speculaties, aangezien ook over zijn oorlogsjaren aardig wat elementen in nevelen gehuld zijn. Na diens dood kwam de geruchtenmachine dan ook flink op gang. Zo zou Fukken onder meer een verzetsstrijder zijn geweest, maar ook een Russische spion. Rondom zijn dood ontstonden eveneens speculaties. Een theorie die opgang deed, was dat Fukken zou zijn vermoord door MI 5. Een andere opmerkelijke speculatie was dat Fukken mogelijk een aanslag moest voorbereiden op Winston Churchill. In juni 1946 opperde het blad Reynold’s News deze mogelijkheid, doch het artikel kreeg geen bijval, omdat het al snel beschouwd werd als ongeloofwaardig. Voor Van den Braak lag de kwestie echter anders, hij vond dat deze theorie toch nadere bestudering verdiende, omdat er nog genoeg vraagtekens te plaatsen waren bij Fukken als Lena-agent. Tijdens de opleiding is er een gat van 14 dagen, waarin niet bekend is waar Fukken toen verbleef en ook over de eerste dagen na aankomst in Engeland is er onduidelijkheid over Fukkens verblijfplaats. Na de ontdekking dat er wel degelijk 3 pogingen tot aanslagen op de toenmalige Engelse premier ondernomen waren, kwam Van den Braak tot de veronderstelling

Dat het veel meer voor de hand lag dat de werkelijke missie van Fukken de voorbereiding van een aanslag op Churchill was en in het boek onderbouwde hij zijn hypothese, want een hypothese blijft het. De tijd heeft cruciale sporen uitgewist, zodat theorieën niet omgezet kunnen worden in vaststaande feiten. Van den Braak bevestigde dit ook zelf aan het eind van zijn boek: ‘Ter Braak zal deels een mysterie blijven.’ en daarmee zal de lezer het moeten doen. Dat neemt niet weg dat ‘Spion tegen Churchill’ interessant is om te lezen. De wijze, waarop Van den Braak de puzzel trachtte op te lossen aan de hand van nieuwe bronnen, is fascinerend om te volgen en maakt zijn theorie dat Engelbertus Fukken eigenlijk een spion tegen Churchill was zeer aannemelijk.

 

Beoordeling: X X X X Zeer goed

Aanvullende info:

-Website over Josef Jakobs en andere Lena-spionnen, onder wie Ter Braak: www.josefjakobs.info

-Artikel van Jan-Willem van den Braak over de drie broers Tappenbeck is te lezen op: oorlogsboekenreviewswordpress.com/verhalen/de-drie-neven

Artikel van Jan-Willem van den Braak over zijn vader en diens ervaring in Kamp Amersfoort is te lezen op: oorlogsboekenreviewswordpress.com/verhalen/mislukte-vrijlating-tegen-betaling

 

Update:

Engelbertus Fukken krijgt een grafsteen in Engeland
nos.nl/artikel/2182841-nederlandse-nazi-spion-krijgt-grafsteen-in-cambridge.html
www.itv.com/news/anglia/2017-07-10/nazi-spy-who-was-parachuted-into-britain-to-kill-winston-churchill-gets-a-headstone/
-www.cambridge-news.co.uk/news/cambridge-news/nazi-spy-who-getting-gravestone-13257650