-Smalle marges- Joggli Meihuizen

Smalle marges
De Nederlandse advocatuur in de Tweede Wereldoorlog.

 

 

Auteur: Joggli Meihuizen
Boekvorm: gebonden, geïllustreerd
Pagina’s: 476
Uitgever: Boom
Uitgebracht:september 2010
ISBN: 978.90.8506.941.6
 

 

Bespreking: Tegenwoordig verschijnen er steeds meer studies over de houding van bepaalde beroepsgroepen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onlangs verscheen in dit kader het boek “Witte jassen en bruinhemden”waarin de opstelling van de artsenij tegenover de Duitse bezetter onder de loep was genomen. Thans is er een nieuw onderzoek in boekvorm verschenen en dat handelt over de advocatuur in diezelfde periode en is getiteld “Smalle marges, de Nederlandse advocatuur in de Tweede Wereldoorlog”. Voor deze grondige studie, die vier jaar geduurd heeft, is de rechtshistoricus Joggli Meihuizen verantwoordelijk. Meihuizen is verbonden aan het NIOD, dat de opdracht voor dit onderzoek van de Nederlandse Orde van Advocaten aanvaardde.

Na de oorlog was er kritiek op de advocatuur, ze zou zich te makkelijk onderworpen hebben aan de Duitse bezetter. Maar was dit ook zo simpelweg gebeurd? Het werd daarom de hoogste tijd voor een diepgaande studie. Echter, een onderzoek naar het verleden van de Nederlandse advocaten tijdens de oorlog, was geen eenvoudige opgave, zo ondervond de auteur. De advocatuur heeft altijd tot op heden haar geheimhoudingsplicht hoog in haar vaandel weten te houden en als gevolg daarvan werden dossiers dan ook ten hoogste twintig jaar bewaard. Desondanks is Meihuizen erin geslaagd om met “Smalle marges”een breedvoerig verslag van zijn onderzoek te publiceren met aansluitend zijn conclusies. Eén van die conclusies luidt dat er weliswaar sprake is geweest van collaboratie en een zogeheten “beschaafd antisemitisme”, maar daar stond tegenover dat men de handelswijze door de Nazi’s, zoals vernedering en ontmenselijking, zeker niet goed keurde. Men had echter hele smalle marges, waarlangs men zich moest bewegen om hun cliënten nog te kunnen verdedigen. Nederlandse advocaten hadden immers niet alleen te maken met nieuwe wetten, maar ook met de Duitse rechtbank, die in ons land gevestigd werd. Zo werd de advocaten de mogelijkheid ontnomen om de wetten te toetsen aan het volkerenrecht. “Meebuigen” was daarom het enigste dat voor hen overbleef.

 Het hoeft geen betoog dat een groot deel van het boek wordt besteed aan de Joodse advocaten. Tijdens de bezetting werd hen door de Duitsers verboden om nog langer hun ambt uit te oefenen. Dit beroepsverbod trof ruim 200 leden. Voor de meeste Joodse advocaten hield dit tevens in dat hun kantoor ten dode opgeschreven was. Ook gemengde kantoren moesten hun samenwerking met hun Joodse confrères beëindigen. De NAV (Nederlandse Advocaten Vereeniging) liet geen protest horen, omdat men vreesde voor een verscherping van de maatregelen tegen de Joodse advocaten. Deze houding van het NAV impliceerde niet zonder meer dat iedere advocaat het ook met deze houding eens was. Een aantal advocaten was meteen in het begin van de oorlog in het verzet gegaan en boden hulp aan Joden buiten hun vakgebied. Vele andere advocaten hebben geprobeerd Joden te redden door middel van het zgn. “Calmeyeren” *ofwel arisering, waardoor ze aan vervolging konden ontkomen. Daarnaast ontstond de zogenaamde lijst-Frederiks ofwel de Barneveld-groep. Secretaris-generaal Frederiks was erin geslaagd om een aantal Joden, die van waarde waren voor de kunst en/of wetenschap te vrijwaren van de arbeidsinzet of deportatie. Deze Joden werden geïnterneerd in kamp Barneveld, een groot deel van hen overleefde de oorlog.

De Nationaalsocialistische advocaten, die doorgaans ook lid van de NSB waren en de pro Duitse advocaten vormen het andere deel van het boek. Een interessant gedeelte vormt daarbij de verhandeling over het Rechtsfront, een organisatie, die opgericht was door NSB-leider Mussert en die bedoeld was voor al diegenen, die  betrokken waren bij de rechtshandhaving in Nederland. Toch zouden ze niet die aanhang krijgen, die zij vurig gewenst hadden. Onder de advocaten heersten bij velen de mening dat hun beroep samenhing met een bepaalde sociale status. Advocaten waren van oudsher afkomstig uit beter gesitueerde families en die gedachtegang vond ook nog tijdens de oorlogsjaren opgang, al ging het financiële aspect wel een steeds grotere rol spelen. Vandaar ook dat veel advocaten beschuldigd werden van collaboratie, omdat zij bedrijven van advies dienden. Bedrijven, die zich verdienstelijk maakten voor de Duitse bezetter.

 “Smalle marges” is een boek dat een goed overzicht biedt van de gehele advocatuur, zonder een abstract verslag te zijn geworden. Meihuizen heeft het boek zelfs een heel persoonlijk karakter meegegeven door de betrokken advocaten allen bij naam te noemen en door enkele van hen nader te bespreken door het hele boek heen, zoals onder meer landsadvocaat jhr. G.W.van der Does. Hij was lid van het Nationaal Front en zijn sympathieën voor de Nazi’s reikten zeer ver, al gaf hij zelf daarvoor de verklaring dat hij met een Joodse vrouw was gehuwd. Na de oorlog is van der Does overigens nooit vervolgd om zijn collaboratie. Ook mr. F.C. Stähle, een neef van SD-officier Friedrich Knolle en vertrouwensman van het Rechtsfront, is één van de advocaten, die in het boek regelmatig aan bod komt. “Smalle marges” is in eerste instantie gericht op de eigen beroepsgroep, de rechtelijke macht. Dat neemt niet weg dat het boek zeker ook voor buitenstaanders een evenzo leerzaam als fascinerend boek is, mede door de bijlagen en de uitgebreide annotatie.

BeoordelingX  X  X  X  Zeer goed.

*Calmeyeren is een begrip dat is ontstaan door de handelswijze van Hans George Calmeyer.
Deze Duitse advocaat had in Nederland de leiding over de afdeling Hauptabteilung Innere Verwaltung. In die hoedanigheid was hij belast met het vaststellen van de afstamming bij Joden. Bij deze Hauptabteilung moesten Joden aanvragen indienen om tot arïer verklaard te worden  d.m.v. aantoning over hun afstamming. Calmeyer nam de uiteindelijke beslissing of een aanvraag van Joden wel of niet gehonoreerd werd. Door  positieve beslissingen  heeft hij enige honderden Joden het leven kunnen redden.