-Onwrikbare herinnering- Susan Hogervorst

Onwrikbare herinnering  
Herinneringsculturen van Ravensbrück in Europa 1945-2010  

 

Auteur: Susan Hogervorst
Boekvorm: paperback, kleur geïllustreerd
Pagina’s: 280
Uitgever: Verloren
Uitgebracht: december 2010
ISBN:978-90-8704-208-0
                                                    

Beoordeling: Hoe houd je de herinnering aan de gruwelijkste gebeurtenissen uit het verleden levend? Getuigenissen van oorlogsgetroffenen zijn hierbij onmisbaar gebleken. Zo zorgen de dagboeken en de memoires van de overlevenden er voor dat wij nog heden ten dage weten wat er gebeurde met Joden tijdens de Holocaust, die in vernietigingskampen als Auschwitz terecht kwamen. Maar ook de overlevenden uit andere concentratiekampen, zoals de vrouwen uit kamp Ravensbrück, wisten hun herinneringen levend houden. Dat intrigeerde historica Susan Hogervorst, toen ze tijdens een onderzoek stuitte op een folder van het Comité Vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück. Vooral toen bleek dat in dit vrouwenkamp ook circa 20.000 mannen gevangen gezeten hadden. Dit bracht haar tot de volgende vraagstelling: hoe kregen herinneringsculturen van Ravensbrück tussen 1945 en 2010 gestalte, hoe kunnen veranderingen daarin worden verklaard en wat waren de effecten op de collectieve herinnering? Susan Hogervorst heeft de ontwikkeling van die herinneringsculturen tot onderwerp gemaakt van haar dissertatie. Tegelijk is deze dissertatie in boekvorm bij Uitgeverij Verloren verschenen onder de titel: “Onwrikbare herinnering”.

Ravensbrück was geen vernietigingskamp, maar een concentratiekamp, waar merendeels politieke gevangenen uit ongeveer twintig landen zaten. Ze waren opgepakt, omdat ze deel hadden genomen aan het verzet of ze zaten vast vanwege hun overtuiging. Onder het laatste vielen buitenlandse gevangenen, Sinti, Roma, Jehova’s getuigen en homoseksuelen. Toch zaten er ook Joodse gevangenen, alleen niet vanwege hun ras, maar wegens hun verzetsdaden. Nog in 1945 verenigden de overlevenden zich al in comités. Het waren vooral de vrouwen, die door middel van deze comités de herinneringen in stand wilden houden. Ze zagen het als een manier om hun oorlogstrauma’s te verwerken en een boodschap uit te zenden naar de toekomst. Aangestuurd door hun vaak communistische leidsters spoorden ze andere vrouwen aan om politiek actief te zijn. Door deze feministische inslag ontstond de gedachte bij buitenstaanders dat het voormalig concentratiekamp alleen een vrouwenkamp zou zijn geweest. Die feministische golf ontstond opnieuw, toen de volgende generatie de fakkel overnam om de nagedachtenis van het kamp voort te zetten.

Susan Hogervorst onderzocht de Ravensbrückcomités uit vier van die landen: België, Duitsland, Nederland en Oostenrijk en ze onderzocht het Internationaal Ravensbrück Comité. In “Onwrikbare herinnering” geeft Hogervorst, naast de geschiedschrijving van het kamp, inzicht in die herinneringcultuur van deze vier landen en zij doet dit in een heldere uiteenzetting. Zo blijkt onder meer dat Oostenrijk na de capitulatie zich drukker maakte om het feit dat dit land het eerste slachtoffer was van de Nazi’s dan om de herinneringscultuur van haar kampoverlevenden, die allemaal beschouwd werden als communisten. Een land als West Duitsland kampte na de oorlog nog teveel met het verwerken van het verlies van de oorlog om met die herinneringscultuur goed om te gaan, terwijl in Oost Duitsland het accent juist werd gelegd op de communistische verzetsvrouwen. Na de val van de muur moest er door het één geworden Duitsland een nieuwe balans gevonden worden bij het omgaan van de Holocaustherinneringen. Een gevolg was dat Joodse vrouwen vanaf dat moment ook werden gememoreerd.

 Naast de comités onderzocht Hogervorst ook hoe buitenstaanders omgingen met deze herinneringen, zoals media en overheden. Vooral ten tijde van de Koude oorlog probeerden de overheden hun stempel te drukken op de herdenkingen. Door de sterk anticommunistische gevoelens, die er toen heersten, lukte het de comités niet om de gemeenschappelijke herinneringen uit te laten groeien tot een nationale herinnering. Ze waren te sterk met het communisme verweven geraakt. Na de Koude oorlog ging men langzaamaan de vrouwen zien als kampoverlevenden in plaats van communisten en kwam er ook meer aandacht voor de herinneringen van de Ravensbrücksters. De vrouwen hadden weten koers te houden, zo concludeert Susan Hogervorst, ondanks allerlei veranderingen in de maatschappij. Ook onder de druk om de herinneringcultuur geleidelijk aan meer samen te laten vloeien met de Holocaustherinneringen, bleven de vrouwen onwrikbaar in hun herinnering.

“Onwrikbaar herinnering” is een zeer interessant boek dat zeker op belangstelling zal kunnen rekenen van de betrokkenen van het voormalig kamp Ravensbrück. Maar meer nog voor buitenstaanders, die geïnteresseerd zijn in de historie van kamp Ravensbrück en de betekenis, die de herinnering tegenwoordig heeft, is dit boek zeer de moeite waard.

 Beoordeling: X X X X Zeer goed