-Kijk!Luister! -Thomas Leeflang

Film en Radio- LeeflangKijk!Luister! Film en radio in Nederland onder Duitse dictatuur

Auteur: Thomas Leeflang
Boekvorm: paperback met zwart-wit illustraties
Pagina’s: 400
Uitgeverij: Aspekt
Uitgebracht: september 2013
ISBN: 978.94.6153.337.1

 

Bespreking: Onder de Duitse bezetting werden de bioscopen veelvuldig bezocht. De één kwam voor het nieuws, de ander om even weg te dromen van de misère van alledag. Maar ook de Nederlandse bioscopen ontkwamen niet aan de regels, die de Nazi’s opgesteld hadden. Regels, die betrekking hadden op het lidmaatschap van de Nederlandse Kultuurkamer en het vertonen van Duitse films en propagandajournaals. Door zich gewillig te voegen naar deze regels, maakte de filmbranche zich schuldig aan collaboratie. Overlevingscollaboratie noemt Thomas Leeflang deze houding in zijn nieuwste boek “Kijk! Luister!” (bij uitgeverij Aspekt), omdat er geen moorden gepleegd werden, maar meewerken puur een middel was om de branche gaande te houden. Een milde conclusie voor iemand, die zich stoort aan de steeds verdere verschuiving van zwart-wit naar grijs, terwijl in zijn opinie “de Duitse bezetting een zwarte bladzijde in de geschiedenis is,”zoals hij schrijft in dit boek. Over de filmindustrie tijdens de Tweede Wereldoorlog is weinig geschreven. Lou de Jong heeft er wel aandacht aan besteed in zijn werk, maar volgens Leeflang valt daar nog kanttekeningen bij te maken, dan wel interessante gegevens aan toe te voegen. En deze auteur weet waarover hij schrijft. De toonzetting in dit tot standaardwerk uitgegroeid boek is dan ook gedecideerd. Zijn achtergrond is de studie Film- en Televisiewetenschap aan de UVA en jaren geleden schreef hij het boek “Bioscoop in de oorlog”. Aangezien dit onderwerp nogal omvangrijk was, ging Leeflang verder met zijn onderzoek en dat leverde de herziening“Verboden voor Joden – De bioscoop in de oorlog op. De publicatie van dat boek betekende echter niet dat het onderzoek ook definitief afgesloten was, want zo blijkt, recentelijk is de derde herziene versie verschenen onder de titel “Kijk! Luister! Film en radio in Nederland onder Duitse dictatuur”. Het boek is breed opgezet en grotendeels gewijd aan de filmcultuur, de radio komt in iets mindere mate aan de orde. Gedetailleerd beschrijft Thomas Leeflang de problemen binnen de filmwereld en de radio onder het Duits regime. Het polygoonjournaal werd overgenomen door ToBis Hollands Nieuws en het UFA-journaal, het gevolg was dat er na 1940 geen Amerikaans journaals vertoond meer mochten worden. Het personeel moest een ‘niet-Joodverklaring hebben en lid worden van de Kultuurkamer. Deze regel gold ook voor de mensen, die werkzaam waren binnen de film- en radiowereld. Er kwamen ook allerlei controles en keringen. Daartoe werd de filmcultuur  ondergebracht bij het Filmgilde dat onder leiding kwam te staan van de NSB’er en SS’er Jan Teunissen. De radio kreeg als belangrijke leider Willem Herweyer, die eveneens lid van de NSB was. Beide leidinggevenden krijgen ruim aandacht van Leeflang. Uitvoerig staat de auteur ook stil bij de brand in het Rembrandt-theater in Amsterdam in 1943. Lange tijd bestond de twijfel over de oorzaak van die brand. Er gingen geruchten dat het een verzetsdaad zou zijn geweest. Het was eerder een daad van terreur, stelt Leeflang vast na een diepgaand onderzoek. Dan blijkt ook, waarop de auteur zijn milde oordeel ten aanzien van de collaboratie gebaseerd heeft. Er mocht dan bereidwillig zijn meegewerkt met de Nazi’s, doch net als in de film vaak het geval is, bedriegt ook hier de schijn. Er waren wel degelijk daden van verzet, al waren die doorgaans weinig opvallend voor de samenleving. Zo werd ‘kultuurkamer’ tegen de wens van de bezetter in regelmatig met een –c geschreven en vond in de ochtend van 17 september 1940 het vlaggenincident plaats -aan de gevel van theater Tuschinski hing een Britse en een Nederlandse vlag te wapperen. Bij de radio wist Willem Herweyer, NSB’er en directeur-generaal van de Rijksradio-omroep –De Nederlandse Omroep, door zijn resolute optreden aardig wat omroeppersoneel te redden. Er waren ook kleine incidenten: geluidsproblemen bij het vertonen van de films; verplichte films werden niet altijd op tijd gedraaid; en de bioscopen waren nog wel eens weerbarstig bij het binnenlaten van personen, zoals belangrijke NSB- leiders. Mussert heeft zich over die behandeling nog beklaagd bij het Filmgilde. Maar veel verder durfden de exploitanten niet te gaan als ze hun bedrijven wilden openhouden. De conclusie, die getrokken kan worden na het lezen van dit boek, is dat Leeflang terecht de collaboratie in de film- en radiowereld een overlevingscollaboratie heeft genoemd. Ernstige misstanden kunnen hen niet verweten worden. De bioscopen probeerden wel om een tegengeluid te laten horen, doch het behouden van inkomsten had een hogere prioriteit dan het maken van een statement. Die keuze om echt in verzet te gaan, hadden ze ook niet, volgens Leeflang, want zoals vaak het geval was in dergelijke situaties: als zij het niet deden, werden de taken overgenomen door mensen, die het nationaalsocialisme een warm hart toedroegen. De Nazi’s zagen in de film en radio goede mogelijkheden tot verspreiden van propaganda en antisemitisme, maar ze zetten hun maatregelen niet door ten koste van alles. Films als “Der Ewige Jude” en “Jud Süss” werden weliswaar vertoond – dat waren de bioscoophouders immers verplicht- maar er was weinig belangstelling voor vanuit de Nederlandse bevolking. Gevolg was flink verlies van inkomsten. Uiteindelijk werd het niet langer verplicht om deze films te vertonen. “Kijk! Luister!” is een prestigieus werk dat een onmisbare aanvulling is op zowel de geschiedschrijving van de Nederlandse filmcultuur als aan de geschiedschrijving van de Nederlandse bezetting. Beoordeling: X X X X zeer goed

Advertenties