-Een vrouw in Berlijn- Anoniem

berlijn-3 Een vrouw in Berlijn
dagboekaantekeningen van april tot juni 1945

Auteur: Anoniem
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 288
Uitgever: Cossee
Uitgebracht:  2009 (herdruk)
ISBN: 978.90.5936.110.2

  

Bespreking:   Bij de stijlfiguur dagboek en dan met name oorlogsdagboeken, denkt men vrijwel onmiddellijk  aan het wereldberoemde dagboek van Anne Frank. Het boek dat de lezer mee wist te voeren in de belevenissen van een joods meisje in de pubertijd dat gedwongen was om onder te duiken. Op die manier wilde de familie Frank, zoals vele joden in die tijd, proberen om aan deportatie naar de vernietigingskampen te ontkomen.

Hoewel de kern in beide boeken dezelfde is , namelijk de enorme drang om de oorlog te overleven, is dit dagboek, uitgegeven onder de titel  “Een vrouw in Berlijn”een dagboek van een geheel andere aard. De auteur was zelfs niet joods. Ze was een Duitse vrouw, net voorbij de dertig en voor de oorlog werkzaam in de uitgeverswereld, die tussen de puinhopen van het gebombardeerde Berlijn op het einde van de Tweede Wereldoorlog probeerde te overleven.  Staat in het dagboek van Anne Frank de beschermende sfeer, die het onderduikadres haar en haar familie bood, centraal, in dit boek draait het juist om de kwetsbaarheid, waaraan niet alleen de schrijfster, maar iedere vrouw op dat moment bloot gesteld stond.

Enerzijds was er de voortdurende dreiging van de bombardementen, veel tijd werd dan ook doorgebracht in schuilkelders; anderzijds was er ook het dreigende gevaar van de oprukkende Russen. De alom heersende vrees voor hun slechte reputatie werd bewaarheid toen de soldaten van het Rode Leger Berlijn binnen trokken en op Vrijdag 27 april 1945 voor het eerst verschenen in de schuilkelder van het pand, waarin de schrijfster met enkele bewoners leefde. De schrijfster werd het eerste slachtoffer van het verkrachtingsgeweld, maar ze bleef niet de enigste. De Russische soldaten maakten geen onderscheid bij hun verkrachtingen, al hadden sommigen wel voorkeur voor een jong meisje. De schrijfster werd al snel favoriet, omdat zij de Russische taal enigszins machtig was. Steeds meer raakten haar emoties verkild door die verkrachtingen en haar geest trachtte deze vernederende ervaringen te verdringen, die ze moest ondergaan. Het in ruil verkregen voedsel vergoedde iets van die pijn, want er heerste honger. En voedsel betekende overleving en overleven betekende aanpassen.

Ondanks dat de beschrijvingen niet gedetailleerd zijn, is het beeld van de Russische veroveraars dat in het boek geschetst wordt, overduidelijk. Verreweg de meeste soldaten waren bruut en lomp. Bij voortduring waren ze dronken en ze stonken naar paardenmest. Respect voor de Duitse vrouwen was hen onbekend. Bijzonder is dan ook dat de schrijfster ondanks deze negatieve aspecten, geen haat of verbittering ten toon spreidt. Integendeel. Telkens weer wordt de lezer ook geconfronteerd met de menselijke zijde van de Russische militairen, zoals de majoor met wie de schrijfster toch een zekere band opbouwde, ze weet bij de lezer zelfs sympathie op te wekken voor de pijn, die hij voortdurend had aan zijn knie als gevolg van een verwonding door een granaatscherf.

Even opvallend is dat de schrijfster zichzelf ook geen ruimte voor zelfbeklag geeft. Net als bij de andere vrouwen was er een milde acceptatie. Ze hadden immers de verkrachtingen te ondergaan, omdat die bij de oorlog hoorde. Natuurlijk hadden de vrouwen gevoelens van schaamte en van vernedering, maar de drang om te overleven was voor de meesten sterker. Dat die gevoelens er waren, mag blijken uit het feit dat na de oorlog geen vrouw het onderwerp daadwerkelijk durfde te bespreken. In plaats daarvan vroeg men slechts aan elkaar: “hoe vaak?” En dan was er genoeg over gezegd.

In het boek wordt gezwegen over de politiek van die tijd en de standpunten van zowel de schrijfsters als van de mensen in haar omgeving. Het is een beperkte strakke registratie van de gebeurtenissen, die de schrijfster beleefde in de nadagen van de oorlog. Het dagboek moest dienen voor haar vriend wanneer hij terugkeerde van het front. Veel zaken waren hem reeds bekend en dus ontbreken biografische details en diepe overpeinzingen. Toch leidt deze opzet niet tot een oppervlakkig saai boek. De schrijftrant is levendig. Als lezer voel je de beklemmende sfeer, waaronder de vrouwen gebukt gingen en onderga je de opwinding op de goede momenten, zoals wanneer er weer volop eten is.

Onlangs is de identiteit van de schrijfster achterhaald, het zou gaan om de journaliste Martha Hiller, die vaak reisde, onder meer door Rusland. Die onthulling kwam in de publiciteit tot groot verdriet van de vrienden van de schrijfster, omdat zij expliciet had aan gegeven dat ze niet wilde dat haar identiteit ooit bekend zou worden gemaakt. Voor het boek is dit feit niet verder van belang. Het zou hoogstens de schrijfstijl kunnen verklaren. Immers de journalistieke ervaring zou de schrijfster in staat gesteld kunnen hebben om van deze heftige ervaringen een scherpe, nuchtere registratie neer te zetten, die ook van het begin tot eind boeiend blijft. Het is een uniek tijdsdocument.

Beoordeling:      X X X X    Zeer goed

Advertenties