-10 dagen die de wereld deden wankelen -John Reed

10 dagen die de wereld deden wankelen
Ooggetuigenverslag van de Russische Revolutie

Auteur: John Reed
Boekvorm: paperback
Pagina’s: 320
Uitgever: Walburg Pers
Uitgebracht:  2017
ISBN: 978.94.6249.172.4

Bespreking:‘Aan het eind van deze oorlog zie ik een Europa dat herschapen is, niet door diplomaten, maar door het proletariaat. De Federatieve Republiek Europa – de Verenigde Staten van Europa – moet er komen. Nationale autonomie volstaat niet meer,’ sprak Leon Trotski in september 1917 tegen de Amerikaanse journalist John Reed. Het bleef een droom…

We zijn in Rusland aan de vooravond van de Oktoberrevolutie en we volgen de ooggetuige John Reed, wanneer hij vertelt over de situatie in Petrograd -Sint Petersburg. De sfeer in de stad is gespannen en ook bij het Winterpaleis, de residentie van de Voorlopige Regering, loopt de spanning op. Al vanaf 1905 wordt er gemord tegen het bewind van de Romanovs en de ergernissen bereiken hun hoogtepunt met de Februarirevolutie in maart 1917. Onder druk heeft tsaar Nicolaas II afstand van de troon gedaan en is het bewind in handen gekomen van de Voorlopige Regering onder leiding van Aleksandr Fjodorovitsj Kerenski, een socialist. Sindsdien verkeert het land in chaos. Mensen staan in lange rijen voor voedsel en brandstof; monarchistische samenzweringen doemden overal op, net als de Duitse spionnen. De regering wordt weliswaar gesteund door de bezittende klasse, maar het lukt haar niet om de rust te laten wederkeren. Het proletariaat blijft opstandig en de bolsjewieken zien hun kans schoon, zij willen Rusland hervormen en daarna de rest van de wereld. Een nieuwe revolutie lijkt onafwendbaar…

Die breekt dan ook uit, op 24 oktober volgens de toen geldende juliaanse kalender (en op 7 november volgens de huidige gregoriaanse kalender). Op dat moment verbleef John Reed samen met zijn vrouw al in Petrograd en hij schreef een uniek verslag. Vanwege het feit dat het dit jaar 100 jaar geleden is dat de Oktoberrevolutie plaats vond, is bij Walburg Pers een nieuwe vertaling verschenen van Reeds bijzondere verslaggeving onder de titel ’10 dagen die de wereld deed wankelen. Ooggetuigenverslag van de Russische Revolutie’. De titel refereert aan de 10 dagen dat de Oktoberrevolutie duurde.

Eigenlijk omvatte de Russische Revolutie diverse revoluties. Het begon met de Februarirevolutie, daarna de Oktoberrevolutie, gevolgd door de korte contrarevolutie om te eindigen in de Russische burgeroorlog die zou duren tot november 1922. De val van de tsaar in het voorjaar van 1917 luidde een nieuw tijdperk voor Rusland in. De Voorlopige Regering, bestaande uit leden van verschillende Russische partijen voerde diverse vrijheden en rechten voor de Russische burgers in. Ook stemrecht werd aan vrouwen en mannen gegeven en de Russen leerden lezen. Doch al die maatregelen leidden er ook toe dat de lagere klassen zich niet meer lieten onderdrukken. De Voorlopige Regering moest de strijd aangaan met de sovjets, raden bestaande uit soldaten en arbeiders. Soldaten kwamen in opstand tegen hun officieren en deserteerden en masse, arbeiders verenigd in comités verlangden meer rechten. Dat vroeg om een reactie om de orde weer gehandhaafd te krijgen. In september zag generaal Larv Kornilov die rol voor zichzelf weggelegd. Door middel van een militaire staatsgreep wilde hij een militaire dictatuur instellen om de bolsjewistische machtsdreiging af te wenden, en daarmee de toenemende macht van arbeiders, boeren en soldaten weer terug te dringen. Zijn poging mislukte echter. Erger nog hij bereikte zelfs het tegendeel: deze affaire die de geschiedenis in zou gaan als de Kornilov-affaire opende juist de weg voor de bolsjewieken om een greep naar de macht te doen. De Oktoberrevolutie was een feit.

Eén van de toeschouwers die sinds september de politieke ontwikkelingen op de voet volgde, was John Reed. Een journalist met grote sympathie voor rechten voor arbeiders. Hij was ook betrokken bij de arbeidersbeweging in de Verenigde Staten. In ’10 dagen die de wereld deed wankelen’ gaf Reed de discrepantie weer die heerste in een stad die het middelpunt zou worden in het strijdgewoel. Terwijl door voedselschaarste de spanningen opliepen, bleven de theaters ondertussen voorstellingen geven en werden er tentoonstellingen gehouden alsof er geen revolutie aan de gang was. Reed was aanwezig bij de vergaderingen van de Doema en na de bolsjewistische staatsgreep zou hij ook het Tweede Al-Russische congres van sovjets van arbeiders en soldaten bijwonen. Dat waren veelal heftige vergaderingen, want na de Februarirevolutie heerste er grote verdeeldheid over wie het beste Rusland kon leiden. Kerenski had medestanders, maar hij had ook veel tegenstanders en niet alleen onder de bolsjewieken. Ook officieren keerden zich tegen hem. Zij waren bang voor de overheersing van de Duitse imperialisten, want dat zou in hun optiek de wanorde in Rusland alleen maar doen toenemen. Bovendien zagen ze de oude Russische tradities in het leger verdwijnen sinds iedere Rus zich mocht aanmelden bij het leger dankzij het nieuwe beleid van Kerenski.

Reed sprak met bekende politici, de leiders op het strijdtoneel ­ Lenin, Trotski, Kerenski en Kamenev, maar net zo makkelijk ging hij gesprekken aan met onbekende officieren, soldaten, matrozen en arbeiders. Zijn unieke beschrijvingen geven enerzijds blijk van de vele interne politieke ruzies, anderzijds laten ze zien dat officiers met verschillende politieke opvattingen zij aan zij streden. zijn standpunt ten aanzien van de strijdende partijen wond hij geen doekjes. In zijn voorwoord schreef hij: ‘Als de bolsjewieken destijds niet de regering hadden overgenomen, hadden de Duitse keizerlijke legers ongetwijfeld in december Petrograd en Moskou bereikt en had Rusland opnieuw de tirannie van een tsaar moeten ervaren…[….] Er werd geschiedenis geschreven aan het hoofd van de zwoegende massa en alles werd op het spel gezet om hun talrijke maar eenvoudige wensen te vervullen’. Op het moment dat de opmars naar het Winterpaleis begon om de regering omver te werpen, bevond ook Reed zich in het gebouw. Hoewel de strijd op het punt van losbarsten stond, verzuimde hij niet om ook aandacht te schenken aan kleine minder belangrijke details. Zijn interesse was meteen gewekt toen een stafkapitein onthulde dat in het Winterpaleis ook een vrouwenbataljon zat. Ze hadden besloten trouw te blijven aan de regering en voor hun veilig waren ze naar vertrekken achterin het paleis gebracht.

Nadat bekend werd dat Kerenski gevlucht was, reisde Reed mee naar het revolutionaire front waar hij werd ontvangen door het Zesde Reservebataljon Genie. Hij trok met hen mee naar Moskou. Onderweg kwamen hen verhalen tegemoet over het grove bolsjewistische geweld. Met eigen ogen aanschouwde Reed vele straatgevechten en de enorme ravage als gevolg van vernielingen. Zelfs de orthodoxe kerken ontkwamen niet aan de bombardementen van de kanonnen. Vrede was nog ver weg.

‘Terugkijkend lijkt het Rusland van voor de opstand van oktober een land uit een andere tijd, bijna ongelofelijk conservatief; zo snel pasten we ons aan het nieuwe, snellere leven aan, zoals ook de Russische politiek in z’n geheel naar links zwaaide…totdat de kadetten [leden van de Constitutioneel-Democratische Partij] als ‘vijanden van het volk’ vogelvrij werden verklaard, Kerenski een contrarevolutionair’ werd, de socialistische leiders van het midden’– Tsereteli, Dan, Lieber, Gotz en Avksentjev – te reactionair waren voor hun volgelingen en mannen als Viktor Tsjernov en zelfs Maksim Gorki tot de rechtervleugel werden gerekend’.

Hoewel in de journalistiek gegevens op onpartijdige wijze verzameld moeten worden, is het al vrij snel duidelijk, gezien het eerdere vermelde standpunt van Reed ten aanzien van de bolsjewieken, dat dit verslag gekleurd is en Reed ontkende dat ook niet. ‘Tijdens de strijd was ik niet onpartijdig. Maar bij het vertellen over die gewelddadige dagen heb ik geprobeerd de gebeurtenissen door de ogen van een consciëntieuze verslaggever te bekijken, die de waarheid wil opschrijven.’ Zijn vloeiende pen gaf niet alleen in hoog tempo de gebeurtenissen weer, hij rapporteerde ook de opzwepende toespraken van Lenin, Trotski en de andere leiders, en schreef transcripten van verklaringen, pamfletten en teksten van aanplakbiljetten. Ondanks de overvloedige informatie blijf je gebiologeerd doorlezen. Zijn verslag is zo levendig en zo direct dat al vanaf het begin de lezer meegezogen wordt in het onstuimige Rusland van 1917. Net als Reed zit ook de lezer eerste rang bij dit strijdtoneel. Wanneer je van zo dichtbij getuige bent van een ingrijpende omwenteling als een revolutie, is het zo goed voorstelbaar hoe moeilijk het moet zijn om onpartijdig te blijven. Het is dezelfde houding die ook terug te vinden is bij oorlogsjournalisten.

Reed schreef: ‘Hoe men ook over het bolsjewisme denkt, de Russische Revolutie is ontegenzeggelijk een van de grootste gebeurtenissen in de geschiedenis van de mensheid en de opkomst van het bolsjewisme een fenomeen van wereldbelang.’ Een juiste conclusie. Dit ooggetuigenverslag is daarom minstens zo belangrijk, ook al mist ze de objectiviteit. ‘10 dagen die de wereld deden wankelen’ mag dan niet beschouwd worden als historische feitenbron, als reportage is het een uniek document, zowel in historisch als in journalistiek opzicht.

 

Beoordeling: X X X X X Uitstekend

Advertenties